Copyright 2019 - Udruga za ruski jezik i kulturu - Общество русского языка и культуры - Societo pri la rusa lingvo kaj kulturo

Radikoj de unitariismo kaj universalismo eliras el la 16-a jarcento, epoko de pinto de la eŭropa Renesanco, kun ĝiaj althumanismaj idealoj, starigintaj la homon, lian dignon kaj lian  kritikracian menskapablon en la unuan planon. Fama hispana humanisto, teologo kaj kuracisto Miguel Serveto - Servetus (1510-1553) faris kuraĝan kritikracian paŝon kaj krom kelkaj aliaj kristanaj dogmoj (inkluzive dogmon pri dieco de Jesuo) publike malakceptis kristanan dogmon pri la Triunuo (triuneco de Dio) kiel nekongrueblan kun la homa racio. Li proklamis unuecon (lat. "unitas") de Dio.

Tiomgradan reformiĝon (fakte renoviĝon) de kristanismo pretis akcepti eĉ ne lideroj de Reformacio. Miguel Serveto estis pro sia kuraĝeco, je insisto de Kalvino, lidero de Reformacio en Ĝenevo, publike punfajrigita.  En vivdanĝero, iom pli de katolika Inkvizicio sed fakte ankaŭ de protestantaj tribunaloj, okazis aro da aliaj liberpensaj humanistoj kaj teologoj, pli-malpli samopiniantaj kun Serveto. Unu el ili, Fausto Sozzini  (1539-1604), forkuris el Italio al Pollando, tiam unu el la plej toleremaj eŭropaj landoj, kaj tie li fondis unuan unitarianan religian komunumon. Pli-malpli samtempe kaj - kaze de iuj landoj - iom poste ekvivis unuaj unitarianaj komunumoj ankaŭ en aro da aliaj landoj. Unuaj universalistaj religiaj komunumoj estis fonditaj en 18-a jarcento.

Oni, ĝenerale, povas diri ke kaj unitariismo kaj universalismo (unuiĝintaj en jaro 1961) elkreskis el kristanismo per malakcepto de ĉio kio en la kristana doktrino kaj praktiko estis malfacile aŭ neniel konguebla kun t.n. sana (aŭ natura) racio kaj konkretepokaj sciencaj veroj. Unitarianoj kaj universalistoj, ekzemple, respektas Jesuon kaj lian instruon, sed ili ne konsideras lin Dio kaj Savanto. Unitarianoj kaj universalistoj ne kredas miraklojn, ne akceptas ekziston de la paradizo kaj infero (almenaŭ ne en la kutima senco de tiuj vortoj), precipe ili ne akceptas ke pekeco estas al la homo imanenta. Rilate vivon post la morto unitarianoj kaj universalistoj malakceptas ĉiujn - science ne fundigitajn - spekulaĵon.

Unitariismo kaj universalismo estas inter unuaj konfesioj kiuj akceptis evoluismon kaj kiuj en analizado de Bibilio ekaplikis historikritikan metodon. Sian idearon unitarianoj kaj universalistoj akomodigas al aktualaj sciencaj ekscioj. Unitarianoj kaj universalistoj principe evitas okupiĝi pri demandoj pri kiuj oni povas scii nenion iom pli certa, preferante sin okupi per konkretaj demandoj kaj agoj kiel plialtigi kvaliton de la persona vivo kaj vivo de aliaj homoj. Moderna unitariismo kaj universalismo estas kun respekto malfermita ne nur al la kristana, sed ankaŭ al ĉiuj aliaj religiaj tradicioj (judisma, islamisma, budhisma kaj absolute ĉiu alia), sed ankaŭ al la libera kaj kritika homa pensado kaj la scienca esplorado.

En unitariismo kaj universalismo ekzistas neniuj dogmoj, nenio dogme deviganta ĉiujn unitarianojn kaj universalistojn. Unitarianoj kaj universalistoj estas tre demokratiemaj kaj ene de sia konfesio kaj en la publika vivo ĝenerale. Plimulto da unitarianoj kaj universalistoj kredas unu Dion, en senco de la plej alta realo, sed ĉiu unitariano kaj universalisto estas libera tiun realon kompreni kaj nomi konforme kun sia prefero (ĉu Dio, ĉu Absoluto, ĉu Universo, ĉu Naturo, ĉu Plejalta Inteligenco...). Multaj unitarianoj kaj universalistoj estas deistoj kaj panteistoj, iuj konsideras sin agnostikuloj kaj iuj ateistoj (rilate la tradician religiecon) Estas ankaŭ tradicie religiecaj unitarianoj kaj universalistoj. Al Dio unitarianoj kaj universalistoj rilatas pli-malpli nekonvencie, persone kaj rekte. Multaj unitarianaj kaj universalistaj komunumoj praktikas regulajn semajnajn renkontojn-servojn, kutime dimanĉajn.

En hodiaŭa mondo estas ĉirkaŭ 500 000 unitarianoj kaj universalistoj, ariĝintaj en unitarianaj kaj universalistaj komunumoj registritaj en dudeko da landoj. Nur en Usono kaj Kanado estis en jaro 1991 registritaj pli ol 1000 unitarianaj kaj universalistaj komunumoj kun entute ĉirkaŭ 200 000 komunumanoj. Unitariismo kaj universalismo estis mond- kaj vivkoncepto de elstara fizikisto Isaac Newton, scencisto kaj ricevinto de premio de Nobel pri kemio Linus Pauling, filozofo Ralph Waldo Emerson, verkisto Charles Dickens, komponisto Bela Bartok, inventisto Alexander Graham Bell, kvin usonaj prezidentoj (inter kiuj fama Thomas Jefferson), ĉeĥa prezidento Thomas Masaryk kaj de aro da aliaj mondkonatuloj.

Ilustraĵo: blazono de ĉeĥaj unitarianoj https://salsa.democracyinaction.org/o/1272/images/czechunitarians.JPG